| Çankaya |
 |
 |
| Yazar Yönetici |
| Cumartesi, 27 Aralık 2008 23:14 |
|
DevrimlerGerçekte deÄŸiÅŸen ne idi? Hiçbir ÅŸey, veya pek az ÅŸey... PadiÅŸahlık kalkmıştır ama, «bil-irs-ü velistihkak» Vahideddin'in yerine geçen Abdülmecit Halifedir ve Dolmabahçe saraymda oturmaktadır. Müslümanlıkta din ile dünyanın birbirinden ay-rılmıyacağını iddia eden hocalar, Halifenin PadiÅŸah da olması lâzım geldiÄŸi fikrinden caymamışlardır. Muhafazakâr Osmanlı ve saÄŸ eÄŸilimli Türkçüler de, hâlâ meÅŸrutiyetçidirler. Mustafa Kemal hilâfeti padiÅŸahlıktan ayırmakla ve devlet merkezini Ankara'ya nakletmekle bütün hüküm ve nüfuzu kendi ÅŸahsmda toplamak isteyen bir zorlama yapmıştır. Fakat Meclis, eski Meclistir. Hükümet baÅŸkanını ve üyelerini ayrı ayrı o seçer. Mustafa Kemal de, nihayet, bu Meclisin reisidir. Bir gün meÅŸruti hükümdarlığa dönmek için, bu sistem olduÄŸu gibi kalmalıdır. «Gün doÄŸmadan meÅŸîme-i ÅŸebden neler doÄŸar?» Mustafa Kemal yarın ölebilir. Öldürülebilir. Ä°tibarını kaybedebilir. Büyük gazeteler Ä°stanbul'da çıkmaktadırlar ve halk efkânnı bu güzel «ihtimal» e hazırlamaktadırlar. Mecliste hiç kimse Cumhuriyet kelimesinin ağıza alınmasını istemez. Mustafa Kemal, Ä°smet PaÅŸa ve fikirdaÅŸları ise, sık sık, rejimdeki bu «gayr-i tabiîliÄŸin» çabuk nihayet bulması gerektiÄŸini ileri sürmektedirler. Yabancılara göre Türkiye'de devlet ÅŸekli askıdadır. Bir gün kapalı bir grup konuÅŸmasmda Ä°smet PaÅŸa, yabancıların devlet ÅŸekli üzerindeki bu ÅŸüphelerini Milletvekillerine anlatmıştı. Bir gün de Mustafa Kemal, galiba Avusturya'lı bir gazeteci ile görüÅŸtüÄŸü sırada «Cumhuriyet» kelimesini aÄŸzından kaçırması üzerine Meclisin ve Ä°stanbul gazetecilerinin yüreÄŸi oynamıştır. Meclis Reisinin küçük odasına koÅŸuÅŸan bir takım Milletvekilleri Mustafa Kemal'in bu «dil sürçünü» düzeltmesini istemiÅŸlerdir. BaÅŸlarında Hamdullah Suphi'yi (Tanrıöver) görmek hayli tuhaftı. Yine bu küçük odada geçen konuÅŸmayı 11 Eylül 1923 tarihli notlarım arasında saklamışım. KonuÅŸmanın rejim meselesine deÄŸinen kısmını buraya alıyorum: «Divandan sonra, saat yarımda, reis vekili Sabri Bey (rahmetli Sabri Toprak) ve bir iki arkadaÅŸla yemeÄŸe çıkıyorduk. Meclisin iç kapısından bahçeye ineceÄŸimiz sırada, Mustafa Kemal PaÅŸa'nın hademeye pabuçlarını sildirdiÄŸini görünce durduk. Gözünde kendini bir tuhaf deÄŸiÅŸtiren, olduÄŸundan daha zayıf ve yaÅŸlı gösteren kenarı kapaklı toz gözlüÄŸü vardı. Parti toplantısının kaçta olduÄŸunu sordu. Üçte idi: «� Bana birde olduÄŸunu söylediler, onun için erken geldim, dedi. «Odasına giderken bizi de çağırdı. Milletvekili olmakla beraber hâlâ yaverliÄŸini yapan eski subaylardan biri, parti tüzüÄŸünün son ÅŸeklini getirdi. Tüzük bugün bütün milletvekilleri tarafından birer birer imzalanacaktı. «Biraz sonra cebinden tüzüÄŸün bir nüshasını çıkardı: Sahife açığma yazdığı Fransızca bir cümleyi okudu. Bur Fransız Cumhuriyetinin «bir gayr-i kabil-i tecezzi» olduÄŸunu söyliyen cümle idi: «� Dün akÅŸam Fransız ihtilâl tarihini gözden geçirdiÄŸim vakit not etmiÅŸtim, dedi ve sildi. «Bir sualim üzerine Kanun-u esasi tadilleri meselesine geçtik. Biraz önce içeriye giren Yunus Nadi de aramızda idi. «Gazi dedi ki: «� Cumhuriyet ne demektir? Kamusa baktım, «chose pub-Iique» kelimeleriyle tercüme edilmiÅŸtir. Bizde mânası ne olmalı? «Gazi'nin, sözü hangi konu üstüne getirmek istediÄŸi belli idi. Kanun-u esaside yeni hükümet ÅŸeklini açıkça göstermek sırası geldiÄŸini söyliyen Sabri Bey : «� Mesele bugünkü vaziyetin ifade edilmesinden ibarettir, dedi. «Gazi: «� Ben projeyi gördüm. Çok eksik yerleri var. Bu hafta kendim uÄŸraÅŸacağım. Sonra bazı arkadaÅŸlarla hususî müzakerede bulunuruz ve fırkaya getiririz, dedi. «Yunus Nadi: «Bunu en- kuvvetli zamanımızda yapmalıyız. «Gazi, kalemini masaya vurarak: � En kuvvetli zamanımız bugündür, dedi. «Sonra yeni Kanun-u Esasi'nin kendi niyetine göre ilk maddesini okudu: «Türkiye Cumhuriyet usulü ile idare olunur bir halk davetlidir.» «Nihayet yakında cumhuriyetin ilân olunacağını Mecliste Mustafa Kemal PaÅŸa'nın aÄŸzından iÅŸitiyorduk. Haber ağızdan ağıza yayılarak, Mecliste herkes ÅŸüpheden kurtulacaktı. Acaba, böyle bir havadisi ölüm haberi gibi bekliyenler harekete geçecek miydi? «Aramızdan biri sordu: «� Reis-i-Cumhur olduktan sonra gene Halk Fırkasının reisi kalacak mısınız? «Gazi gülümsiyerek: «� Aramızda, öyle...» dedi. «Reis-i-Cumhurluk müddeti üzerine konuÅŸtuk. Onun fikrin-ce Reis-i-Cumhur Büyük Millet Meclisinin de reisidir. Dört sene, yedi sene bahisleri geçti. Bir gayretkeÅŸ: «� Kayd-ı-hayat ÅŸartiyle de olabilir, dedi. «Gazi sert bir tavırla bunu reddetti. «Bir arkadaÅŸ fesih hakkı meselesini açtı: �� Gerçi ÅŸimdiki meclis için düÅŸünülecek bir ÅŸey yok. Sizin hükümetleriniz daima ekseriyet bulabilir. Fakat fırkalar çoÄŸalınca hükûmetsizlik tehlikeleri de baÅŸgösterebilir, buna ne çare düÅŸünüyorsunuz? «� Millet Meclisi kendi kendini feshedebilir. «Bu cevap emniyet verecek gibi deÄŸildi. ArkadaÅŸların ortaya sürdüÄŸü fikirler ÅŸöyle hülâsa olunabilir: Cumhuriyeti Fran-sa'daki ÅŸekli ile almak arzusunda olanlar, bu hakkı Reis-i-Cum-hura ve hükümete bırakmak teklifinde bulundular. Eski Ä°ttihatçı Sabri Bey fesih hakkının meÅŸrutiyet devrinde iki defa kötüye kullanıldığını hatırlatarak, ihtiyatlı olmayı tavsiye etti. Bir arkadaÅŸ, acaba fesih hakkı ÅŸartlarını son derece kayıtlamak, meselâ, Reis-i-Cumhur ve hükümetin, bu hakkı ancak fırkalar arasmdaki nisbetsizlik anarÅŸiye vardığı zaman kullanması daha doÄŸru deÄŸil midir? dedi. «Gazi: «Millete müracaat eder, referandum yaparız» cevabını verdi. «ArkadaÅŸlar bu usulün karışıklığını ve sebep olabileceÄŸi buhranları öne sürdüler. MünakaÅŸaya gene kendisinin bulduÄŸu ÅŸöyle bir formül üstünde karar kıldı: «Reis-i-Cumhur ve hükümet, Millet Meclisi ifa-yı vazife imkânsızlığında kaldığı vakit yeni intihabat icra ettirmek hakkını haizdir.» � 10 eylül'den 29 ekim'e kadar kırk dokuz gün var. Yukarıdaki notu buraya alışımın sebebi, Cumhuriyet meselesinin sonuna kadar bir sır olarak saklanıp, bir gece, top sesleri ile an sızın ortaya çıkmış olmadığını anlatmaktır. Ankara'da ve Ä°stanbul'da düÅŸünebilen, görebilen ve duyabilen herkes biliyordu ki, hiç bir yerde benzeri olmayan o rejim öyle gidemez. Bir ÅŸey olacağı, bir ÅŸey hazırlandığı belli idi. Devlet ÅŸeklinin Cumhuriyet ve Mustafa Kemal'in Cumhurreisi olmasmı istemiyenler, halk efkârını kendileri ile beraber sürükleyeceklerine inanmakta idiler ve bu inanışlarında haklı idiler. Eski Türkiye'de «Cumhuriyet» sözü «Åžapka» sözü kadar kötü ve korkulu idi. Yobaz lûgatmdaki mânası ile «gâvurluk» mahiyetinde idi. Gerçi Tanzimat'tan sonraki edebiyatta ilk Halifeler rejiminin Cumhuriyet demek olduÄŸu gibi bir iki fıkraya tesadüf olunabilir. Fakat eski Türkiye'de hiçbir zaman Cumhuriyetçilik diye bir fikir akımı olmamıştır. Olmasına da imkân yoktu. Bir Osmanlıya Cumhuriyetçi demek, o zaman için «gâvur» demek, bugün için «komünist» demek gibi bir ÅŸeydi. Öyle ise Cumhuriyet, Millet Meclisinin bir toplanışta vereceÄŸi karar ile «emr-i vâki» olmamalı idi. Mecliste ve gazetelerde tartışmaya konulmalı idi. Ayrıca milletin oyu alınmak gibi tekliflere fırsat verilmeli idi. Muhafazakârlar böyle bir devrimi «millete istetmemenin» ne kadar kolay olduÄŸunu bilmekte idiler. Ama halk, her tarafta, medrese mutaassıplarının ve mürteci derebeylerin katî otoritesi altmda olduÄŸundan Mustafa Kemal de hasımlarının elindeki bu kolaylığın farkmda idi. O sıralarda Mustafa Kemal'e halife olmak teÅŸvikleri dahi yapılmıştır. Bu teklifi, Hindistan'dan Antalya milletvekili Rasib Hoca da getirdi idi. Kendi kendime hanedanın bütün itibarmı kaybederek, bir düÅŸman zırhlısının güvertesinde intihar etmiÅŸ olduÄŸu o devirde, Mustafa Kemal'in yerine Enver'i koyarım. Ä°ran'da Rıza Åžah ne yaptıysa, onun da öyle yapacağı bana pek yakın bir ihtimal gibi görünür. 1923 yılının o haftalarında Büyük Millet Meclisinde Cumhuriyetçilik akımı var mıydı? Hayır! Mustafa Kemal ne yapsa ona itirazsız razı olacaklar dahi, içlerinden: «� KeÅŸke bunu yapmasa...» diyorlardı. Mustafa Kemal o mecliste fikir tartışmaları ile tabiî bir «ekseriyet» elde edemezdi. Ä°nce politika taktikleri ile bir «teslimiyet» havası yaratmalı idi. Ya vekil seçilmek, ya, yüksek Meclis ve hükümet kadrosuna Mustafa Kemal'i firenliyeceÄŸi sanılan ÅŸahsiyetleri getirmek için el altmdan bir hizip kaynaÅŸması vardı. Mustafa Kemal bu kaynaÅŸmayı, ancak kendi hakemliÄŸi ile içinden çıkılabilecek bir buhrana doÄŸru sürükletti. Meclisteki bazı seçimleri kendi aley hine bir hareket sayarak bu oyuna gelmiyeceÄŸini gösterir bir tavır takındı. Kimsede Mustafa Kemal ile açık bir savaÅŸa giriÅŸmek niyeti olmadığı için, onun bu tavrı gerçekten bir anarÅŸiye doÄŸru gidildiÄŸi duygusunu yaydı. Eski arkadaşı BaÅŸvekil Fethi , Bey, bu «kuvvetli bir hükümete ihtiyaç olduÄŸu» havası içinde istifasını verdi. Mecliste birçok listeler meydana geldi. Fakat bu listelerde ÅŸahsiyet denebilecek olanlar, Mustafa Kemal'den ayrılamazlardı. Ne onlarsız bir hükümet yapmak, ne de, Mustafa Kemal kendilerine seçilmeyi reddetmek tavsiyesinde bulunduÄŸu için, onlarla bir hükümet kurmak ihtimali vardı. Öyle bir «hal ve ÅŸart» doÄŸdu ki, ya Mustafa Kemal'i düÅŸürmek, yahut onunla birlikte yürümek yollarından birini tutmak lâzım geldi. DüÅŸürmek mümkün olsa, bu fikir etrafında bir hayli insan toplamak imkânı da yok deÄŸildi. Fakat düÅŸürmek mümkün deÄŸildi. Gerçek bir ihtilâlci karşısındayız. O sonuna kadar her ÅŸeyi göze almıştır. Kimseye ne yapacağını da söylemez. Çankaya tepesinde kendisinden her ÅŸey beklenebilecek esrarlı bir tâli kuvveti baÄŸlamıştır. Muhalifleri ise, iÅŸlerin «kendiliÄŸinden» diledikleri gibi geliÅŸmesini gizli gizli ve hiçbiri ortaya atılmayarak hazırlamaktan baÅŸka bir ÅŸey yapamamaktadırlar. Mustafa Kemal bir ayaklanmadan korkmaz. Ordudaki zafer arkadaÅŸlarına ve halk arasındaki mistik nüfuzuna güvenmektedir. Komutanına ve subaylarına tamamiyle bel baÄŸladığı muhafız kıtası vardır. Çankaya, Türkiye�de tutunabilecek tek tepe olsa, bu muhafız kıtası ile ihtilâli o tepede savunacak ve oradan tekrar bütün memleketi etrafına toplıyacaktır. Bu, son silâhtır. Hiçbir zaman kullanmayacaktır. Fakat o türlü bir karar ve irade ile, Meclis koridorlarının kulaktan kulaÄŸa fısıltı ve küçük tertip taktikleri boy ölçüÅŸemez. Nihayet 1923 ekim'inin son günleri gelip çatar, 28'i 29'a baÄŸlayan gece, Mustafa Kemal'in sofrasında bir toplantı olmuÅŸtur. Ertesi gün Meclisten gelecekler, «� Ä°ÅŸin içinden çıkamıyoruz. Böyle zamanlarda liderler vazifeden kaçmamalıdırlar, buhranın halledilmesi için Meclise yardım etmelisiniz,» diyeceklerdir. Mustafa Kemal de kısaca devlet ÅŸeklinin Cumhuriyet olmasından baÅŸka çare olmadığını söyleyecektir. Åžüphesiz onu Cum-hurreisi yapacaklar. Rejim kanunu, hükümete de artık normal kabine mahiyeti verecektir. O gece yemekte bulunanların çoÄŸu, asker milletvekilleri idi. Aralarında Hariciye vekili îsmet PaÅŸa da vardı. Mustafa Kemal, sabaha doÄŸru ocak 1921 tarihli anayasanın birinci maddesinin sonuna ÅŸu fıkranın eklenmesine ka rar verdiler: «Türkiye devletinin ÅŸekli, Hükümet-i Cumhuriy-yedir.» � Eski rejimin son günü idi. Bunu bilenler az, bilmiyenler çoktu. Bilenler kaygılı bir rahat içinde idiler. Rahat, çünkü mesele kökünden kesilip atılacaktı. Kaygılı, çünkü, kimbilir kaç yıl için, sadece Mustafa Kemal'in ömrüne baÄŸlı bir yabancı rejime giriyorduk. Halkı bu rejime ısındırabilecek tek ÅŸey, Mustafa Kemal'in baÅŸta bulunmasına alışkanlıktan ibaretti. Acaba Mustafa Kemal, Meclisin içinde muhafaza ettiÄŸi halk adamlığı karakterinden uzaklaÅŸacak mıydı? Çankaya ihtilâl karargâhı olmaktan çıkıp, yeni bir saray havasının itici merasim soÄŸukluÄŸu içinde, yaklaşılmaz, görüÅŸülmez, kaynaşılmaz bir diktatörün saltanat-kâri uzleti mi olacaktı? Kartal yuvası bozulacak mıydı? Hepimiz bir ucundan bu ÅŸüpheye tutulmuÅŸtuk. Mabeyni ve kuranası ile aramızdan ayrılıp giden Cumhurreisinde, inkılâpçıyı kaybetmekten korkuyorduk. Bilmiyenler, bütün günü, ateÅŸli bir hastalığın sayıklatıcı nöbetleri içinde geçirdiler. Bir Meclis hükümeti kurmak imkânı kalmamıştı. Mustafa Kemal'in arkadaÅŸlık edebileceÄŸi her ÅŸahsiyet, baÅŸvekillik veya vekillik tekliflerine: � Hayır! cevabmı veriyordu. Nihayet 29 ekim 1923 pazartesi günü Halk Fırkası grupu, grup idare heyeti baÅŸkanı Ali Fethi Bey'in (Okyar) baÅŸkanlığında saat onda toplanmış, yeni kabine üzerinde gene çetin tartışmalar baÅŸlamıştı. Ä°dare heyeti, bir adaylar listesi hazırlamıştı. Listede iktisat vekilliÄŸine aday gösterilen Celâl Bey (Bayar) söz almış, «� Bu listede görülenler, çekilenlerden daha kuvvetli deÄŸildir. Mecliste ben kendimi iktisat vekilliÄŸine lâyık görmüyorum» dedi. ÖÄŸleden sonra tartışmalar çok sertleÅŸmiÅŸti. Sonra Kemalettin Sami PaÅŸa'nın verdiÄŸi takrir, oya konmuÅŸtu. Bu takrire göre «umumî reis Mustafa Kemal PaÅŸa buhrana çare bulması için davet edilmeli» idi. Mustafa Kemal Çankaya'da bu kararı bekliyordu. O gün de diÅŸi sancıyordu. Toplantı salonuna girince hemen kürsüye çıkmış: «� Bana bir saat müsaade ediniz. Bulacağım hal tarzını arzederim, demiÅŸti. Küçük reis odasına çekilerek orada Meclis arkadaÅŸları ile son görüÅŸmelerini yaptı. Ve yeniden toplantı salonuna gelerek, kuru ve kısa bir nutuktan sonra, hep bildiÄŸimiz takririni reise uzattı. Muhalifler, devlet ÅŸekli meselesini bırakalım, önce hükümet iÅŸini halledelim, veya, biz TeÅŸkilât-ı Esasiye Kanununu tâdil edebilir miyiz, gibi geciktirici tedbirler üzerinde tartışma açılmasına çalıştılar. Tarihçi Abdurrahman Åžeref Bey: «DoÄŸan çocuÄŸun admı koymaktan baÅŸka ne yapıyoruz?» diyordu. 23 Nisan 1920'den beri memleketi, sadece adı konmıyan cumhuriyet rejimi ile idare etmiyor muyduk? Fırka toplantısındaki görüÅŸmeler hayli uzun sürdü. AkÅŸama doÄŸru, Grup toplantısı, Meclis toplantısına çevrilerek, ikinci Millet Meclisinin milletvekilleri saat sekizbuçukta TeÅŸkilât-ı Esasiye Kanunundaki tâdilleri kabul ettiler ve Mustafa Kemal'i Türkiye'nin ilk Cumhurreisi seçtiler. Cumhuriyet teklifi oya sunulurken yanımda bulunan rahmetli ve eski valilerden, bir aralık Osmanlı Dahiliye Nazırı Hazım Bey'i hatırlıyorum. «� Birinci maddeyi kabul edenler?». Ä°ki elini kaldırıyor ve yarı sesle : «Aman Allah!» diyordu. Ä°ki defa daha tekrarlaması üzerine : «� Beyefendi niçin aman Allah?» diye sordum. «� Min küllillvücuh, yavrum, min küllil-vücuh!» demiÅŸti. Oy, sanki yüreÄŸinin içinden tırnakla sökülüyordu. |